شمس تبریزی

به یاد آر دلا تا چه خواب دیدی دوش / که بامداد سعادت دری گشاد مرا

مگر به خواب بدیدم که مه مرا برداشت  / ببرد بر فلک و بر فلک نهاد مرا

 در خواب به او وحی میشد.

دو چشم بسته تو در خواب نقش‌ها بینی / دو چشم باز شود پرده آن تماشا را

خموش باش که تا وحی‌های حق شنوی / که صد هزار حیاتست وحی گویا را

 در خواب وقتی چشم سرش خوابیده با چشم دلش وجانش لوح ازلی میخواند.

خواب از پی آن آید تا عقل تو بستاند / دیوانه کجا خسبد دیوانه چه شب داند

نی روز بود نی شب در مذهب دیوانه / آن چیز که او دارد او داند او داند

از گردش گردون شد روز و شب این عالم / دیوانه آن جا را گردون بنگر داند

گر چشم سرش خسپد بی‌سر همه چشم است او / کز دیده جان خود لوح ازلی خواند

دیوانگی ار خواهی چون مرغ شو و ماهی / با خواب چو همراهی آن با تو کجا ماند

شب‌رو شو و عیاری در عشق چنان یاری / تا باز شود کاری زان طره که بفشاند

دیوانه دگر سان‌ست او حامله جان است / چشمش چو به جانان است حملش نه بدو ماند

زین شرح اگر خواهی از شمس حق و شاهی / تبریز همه عالم زو نور نو افشاند

 نگارنده معتقد است که این برداشت منطقی‌تر به نظر می‌رسد به چند دلیل:

  مولانا به‌خاطر علم و عرفانش پیروان فراوانی داشت؛ ولی خود را در مقابل شمس هیچ می‌دانست و او را می‌پرستید و کاملاً خود را مرید او می‌دید.

 عالی خداوند شمس دین تبریز از او جان زمین/ پرنور چون عرش مکین کو رشک شد انوار را
ای صد هزاران آفرین بر ساعت فرخترین /کان ناطق روح الامین بگشاید آن اسرار را
روح الامین=  جبرئیل

  با این تفاسیر پیروان او وقتی می‌دیدند که مولایشان این چنین علم خود را در مقابل علم شمس هیچ می‌داند می‌بایست همه مرید شمس می‌شدند آثار و نوشته‌های او را منتشر می‌کردند و امروز او معروف‌تر و محبوب‌تر از مولانا بود نه اینکه از او متنفّر و تا سر حد کشتن او پیش روند به‌طوری که شمس دو بار مجبور شد قونیه را ترک کند.

 ملای رومی برای شمس مقامی بالاتر از پیغمبران گذشته قائل است حتی او را “شمس من و خدای من” و یا “شمس الحق” می‌نامد مثلاً

 :بنه آن سر به پیش شمس تبریز /که ایمان ست سجده آن صنم را

 تو کعبه عشاقی شمس الحق تبریزی /زمزم شکر آمیزد از زمزم تو جانا

 مولانا خودش را ماه که از نور خورشید شمس نورانی می‌شود می‌نامد.

شمس تبریز که مشهورتر از خورشید است / من که همسایه شمسم چو قمر مشهورم

 شمس را خدا می‌داند:

پیر من و مراد من، درد من و دوای من /فاش بگویم این سخن شمس من و خدای من
از توبه حق رسیده ام، ای حق حق گزار من /شکر تو را ستاده ام شمس من و خدای من
مات شدم ز عشق تو زانکه شه دو عالمی /تا تو مرا نظر کنی شمس من و خدای من
محو شدم به پیش تو تا که اثر نماندم /شرط ادب چنین بود شمس من و خدای من
کعبه من کنشت تو دوزخ من بهشت تو /مونس روزگار من شمس من و خدای من 

 و یا:

ای خداوند شمس دین از آتش هجران تو / رشک نور باقی‌ست صد آفرین این نار را

  مولانا شرم دارد او را بشر بنامد و از خدا می‌ترسد که او را خدا صدا کند.

از عشق شرم دارم اگر گویمش بشر /می‌ترسم از خدای که گویم که این خداست

شمس همان مکلم طور است.

طور موسی بارها خون گشت در سودای عشق / کز خداوند شمس دین افتد به طور اندر صدا

او مسیح روزگاراست.

از فراق شمس دین افتاده‌ام در تنگنا / او مسیح روزگار و درد چشمم بی‌دوا

شمس الحق تبریزی در عشق مسیح آمد / هر کس که از او دارد زنار بشوریدش

 کسی با چنین صفاتی نمی‌تواند یک انسان معمولی باشد. او کسی است که کمالش خلقت را کامل می‌کند.

نما ای شمس تبریزی کمالی /که تا نقصی نباشد کاف و نون را

 مطالب ذیل که از دانشنامه آزاد ویکی پدیا گرفته شده نشان می‌دهد که شمس خود را از حضرت محمد رسول‌الله و قرآن مجید هم‌بالاتر می‌داند.

 بی‌نیازی شمس از پیامبر اسلام

  شمس تبریزی در عبارتی دیگر، خود را بی‌نیاز از پیامبر اسلام معرفی می‌کند و می‌گوید که اگر ایشان را تعظیم کنم از روی برادری است نه از روی حاجت و نیاز.

  او در جای دیگر با نخوت و تکبری عجیب، رابطه خودش با پیامبر اسلام را به نحوی ترسیم می‌کند که گویی شمس، در مقام و منزلتی برابر با ایشان قرار دارد: «ما را مهاری است که هیچ‌کس را زهره نباشد که آن مهار من بگیرد. الا محمد رسول‌الله. او نیز مهار من به‌حساب گیرد، آن وقت که تند باشم که نخوت درویشی در سرم آید مهارم را هرگز نگیرد.» (آزاد، n.d.)

شمس در عبارت کلیدی دیگر تاکید می کند که قرآن هیچ سود و فایده ای برای وی ندارد و تلاوت آیات قرآن او را تاریک تر می کند:

“مرا رسالهٔ محمد رسول‌الله سود ندارد. مرا رسالهٔ خود باید. اگر هزار رساله [غیر] بخوانم تاریک‌تر شوم.” (آزاد, n.d.)

“خدا ده بار بر من سلام می‌کند، جواب نمی‌گویم و خود را کر سازم”    مقالات شمس تبریزی ۱۳۷۷، ص ۲۷۳

 شمس حتی به حضرت صدیقه طاهره سلام الله علیها اهانت کرده و او را به قصور در معرفت متهم می‌نماید:

«از زن شیخی نه آید… اگر فاطمه یا عایشه شیخی کردندی، من از رسول [صلی الله علیه وآله] بی اعتقاد شدمی، الاّ نکردند، اگر خدای تعالی زنی را در بگشاید، همچنان خاموش و مستور بوَد. زن را همان بس کار و دوک خود.»  مقالات شمس تبریزی، ج ۲، ص ۱۵۷-۱۵۸

  به‌جرئت می‌توان گفت که مولانا بیش از دیگر عارفان شاعر در اشعار خود از قرآن تأثیر گرفته است و طلب فیض از کلام قرآن در تمام اشعار او پیدا است.

حرف قرآن را بدان که ظاهری ست /زیر ظاهر باطنی بس قاهریست

تو ز قرآن ای پسر ظاهر مبین /دیو آدم را نبیند جز که طین

ظاهر قرآن چو شخص آدمیست /که نقوشش ظاهر و جانش خفیست

 مولانا در اشعارش ارادت خود را به رسول اکرم که او را “عقل کل” ویا  “رَحمَةٌ لِلْعالَمین” می‌نامد بارها بیان می‌کند.

ای عقل کل ذوفنون تعلیم فرما یک فسون /کز وی بخیزد در درون رحمی نگارین یار را

ویا

ای عقل کل ای عقل کل تو هر چه گفتی صادقی /حاکم تویی حاتم تویی من گفت و گو کمتر کنم

ز نور عقل کل عقلم چنان دنگ آمد و خیره / کزان معزول گشت افیون، و بنگ و بادهٔ شیره

 در مورد “رَحمَةٌ لِلْعالَمین”  می‌فرماید:

از آسمان در هر غذا از علویان آید ندا / کای روح پاک مقتدا یا رحمة للعالمین

ای سنایی رو مدد خواه از روان مصطفی / مصطفی ما جاء الا رحمة للعالمین

همینطور در مجالس سبعه – المجلس الاوّل

” یا رسول الله ای مشکل گشای اهل آسمان و زمین ای رحمة للعالمین مشکل ما را حل فرما که مشکل گشای مشکلات اهل آسمان و زمین امروز تویی”

  او حضرت محمد را فخر جهان می‌نامد.

بخت جوان یار ما دادن جان کار ما / قافله سالار ما فخر جهان مصطفاست

 بنابراین مولانا نمی‌تواند مرید شخصی باشد که خود را بالاتر رسول اکرم و قرآن بداند. قدرمسلم شمس شخصیتی روحانی است که در عالم مکاشفه با او ارتباط برقرار می‌کند و مولانا هم خود را ناتوان از شناخت کامل او می‌بیند.

شمس تبریز ار چه پشتش سوی ماست /صد هزاران آفرین بر روش باد

 شمس از نظر او “چیز دیگری” است

ای محو عشق گشته جانی و چیز دیگر /ای آنک آن تو داری آنی و چیز دیگر

اسرار آسمان را و احوال این و آن را /از لوح نانبشته خوانی و چیز دیگر

 چند نمونه از توصیف شمس در اشعار مولانا 

زهی دلشاد مرغی کو مقامی یافت اندر عشق /به کوه قاف کی یابد مقام و جای جز عنقا
زهی عنقای ربانی شهنشه شمس تبریزی /که او شمسی ست نی شرقی و نی غربی و نی در جا

گفتند ز شمس الحق تبریز چه دیدیت /گفتیم کز آن نور به ما این نظر افتاد

 در اینجا به او مقام پیغمبری میدهد که مقامش چنان بلند است که جبرئیل وحی در مقابلش جایی ندارد

خدیو روح شمس الدین که از بسیاری رفعت /نداند جبرئیل وحی خود جای نشستش را
در آن روزی که در عالم الست آمد ندا از حق /بده تبریز از اول بلی گویان الستش را

اشاره به سوره مبارکه اعراف‌،  آیه ۱۷۲ که میفرماید 

“أَلست بربّكم قالوا بلي” یعنی آیا من پروردگار شما نیستم‌؟ گفتند: چرا

 “مثلاً يک معنی از شمس، شمس های حقيقت اند که از مشرق قدم طالع می شوند و بر جميع ممکنات ابلاغ فيض می فرمايند. و اين شموس حقيقت، مظاهر کلّيّه الهی هستند در عوالم صفات و اسمای او. و همچنان که شمس ظاهری تربيت اشيای ظاهره از اثمار و اشجار و الوان و فواکه و معادن و دون ذلک از آنچه در عالم ملک مشهود است، به امر معبود حقيقی به اعانت اوست، همچنين اشجار توحيد و اثمار تفريد و اوراق تجريد و گل های علم و ايقان و رياحين حکمت و بيان از عنايت و تربيت شمس های معنوی ظاهر می شود. اين است که در حين اشراق اين شموس، عالم جديد می شود و انهار حَيَوان جاری می گردد و ابحر احسان به موج می آيد و سحاب فضل مرتفع می شود و نسمات جود بر هياکل موجودات می وزد و از حرارت اين شمس های الهی و نارهای معنوی است که حرارت محبّت الهی در ارکان عالم احداث می شود و از عنايت اين  ارواح مجرّده است که روح حيوان باقيه بر اجساد مردگان فانيه مبذول می گردد. و فی الحقيقه اين شمس ظاهری يک آيه از تجلّی آن شمس معنوی است و آن شمسی است که از برای او مقابلی و شبهی و مثلی و ندّی ملاحظه نمی شود و کلّ به وجود او قائمند و از فيض او ظاهر و به او راجع.” کتاب ایقان صفحات ۱۷۹ ناشر: مؤسّسه ملّی مطبوعات بهائی آلمان، هوفمايم، آلمان

 و برای زیارت شمس باید چون حضرت محمد از مسجد الاقصی به معراج رفت

مخدوم جانم شمس دین از جاهت ای روح الامین /تبریز چون عرش مکین از مسجد اقصی بیا

شمس و مشرق در قرآن مجید و آثار مولانا برای ظهور پیامبران الهی نیز بکار رفته است که بشر را تربیت می‌کنند

هر ذره‌ای خندان شود در فر آن شمس الضحی /تعلیم گیرد ذره‌ها زان آفتاب خوش لقا

 شمس الحق تبریزی با غنچه دل گوید /چون باز شود چشمت بیننده شوی با ما

 به عقیده نگارنده منظور از شمس در اشعار مولانا همان جمال مبارک است و مأموریت حضرت بهاءالله بعد از شهادت حضرت باب در تبریز شروع شد هرچند به طور رسمی در بغداد اظهار امر فرمودند.

آن آهوی خوش ناف به تبریز روان گشت /بغداد جهان را به بصیرت همدان کرد

 چو با تبریز گردیدم ز شمس الدین بپرسیدم /از آن سری کز او دیدم همه ایجاد صورت را

مولانا از ترس جان جرئت گفتن نام و نشان او را ندارد ” چون زهره ندارم که بگویم که فلانی“

گر نام نگوییم و نشان نیز نگوییم /زین باده شکافیده شود شیشه جانی

 فتنه و آشوب و خون ‏ريزى مجوى/بيش از اين از شمس تبريزى مگوى

 ‏ای غذای جان مستم نام تو / چشم و عقلم روشن از ایام تو

شش جهت از روی من شد همچو زر / تا بدیدم سیم هفت اندام تو

گفته بودی کز توام بگرفت دل / من نخواهم در جهان جز کام تو

منتظر بنشسته‌ام تا دررسد / از پی جان خواستن پیغام تو

مولانا شمس تبریزی را با نام‌ها و القاب دیگر هم می‌خواند: بحر رحمت، خورشید لطف، پادشاه مقتدر، شاهِ شاهان روح و نور ناب.

 “داستان زندگی شمس تبریزی چندان برای ما روشن نیست؛ چرا که او اغلب روزهای زندگی خود را در سفر گذرانده است. شمس را متولد تبریز می‌دانند. تبریز سال‌ها مهد صوفیان و متفکران بزرگی مانند احمد غزالی، نجم‌الدین کبری و ابونجیب سهروردی بود. از همین رو بود که شمس از کودکی با آثار و آراء این بزرگان آشنا شد و در برخی از مسائل از سهروردی پیروی کرد. اسناد و اطلاعات اندکی درباره‌ی شمس تبریزی وجود دارد؛ یکی از آن‌ها «ابتدانامه»، نوشته‌ی سلطان‌ولد است و دیگری، کتاب «مقالات شمس» که به خودِ شمس نسبت داده می‌شود. بااین‌حال حتی کتاب مقالات – که از متون کهن ادبیات فارسی‌ست – نیز در شناخت شمس تبریزی چندان کمکی به ما نمی‌کند.”

کتاب راه زندگینامه و دانلود بهترین کتاب‌های شمس تبریزی

 او بود که به مولانا سکوت – یکی از مراحل عرفان – را آموخت و شاید همین سکوتِ آموخته از شمس باعث شد تا مولانا تخلص خموش را برای خود برگزیند.